શર્મ અને ધર્મની બેડી તોડી જીવવું સ્ત્રી માટે અપરાધ છે
કથા કોલાજ - કાજલ ઓઝા વૈદ્ય
નામ : સીમા રઘુવંશી સ્થળ : જેલ નં. ૬, તિહાડ, દિલ્હી - ૧૧૦૦૬૪ ઉંમર : ર૬ વર્ષ સમય : ર૦૧૪
મારું સરનામું બધાને ખબર છે, પણ આ સરનામા પર કોઈ પત્ર નથી લખતું મને! ક્યારેક વિચારું તો સમજાય છે કે વાત સાચી છે... જેલમાં રહેતી એક છોકરી સાથે કોઈ શું કામ સંબંધ રાખે? આ જેલમાં મારા જેવી કેટલીયે છોકરીઓ છે. એમનું શરીર કેદમાં છે, પણ મન નહીં. આ સળિયાઓને પેલે પાર એક જિંદગી જીવાય છે. એ જિંદગી ‘સામાન્ય’ લોકોની જિંદગી છે. બસ ચાલે છે, રસોઈ થાય છે, લોકો નોકરીએ જાય છે, સાંજે પાછા ફરે છે. પોતાનાં બાળકોને વહાલ કરે છે. છોકરીઓ અને છોકરાઓ એકબીજાના પ્રેમમાં પડે છે, કેટલાંકનાં લગ્ન થાય છે ને કેટલાંકનાં દિલ તૂટી જાય છે. અગ્નિની પવિત્ર સાક્ષીએ કેટલાંક લોકો લગ્ન કરે છે ને કેટલાંક મનોમન પરણે છે... અગ્નિની સાક્ષીએ ફરાયેલા પવિત્ર ફેરા ક્યારેક હોટેલ્સના રૂમ્સની ચાર દીવાલોના ઉફણાતા શ્ર્વાસની સાથે તૂટી જાય છે તો ક્યારેક નહીં અપાયેલાં વચન પણ કેટલાંક હૃદય પાળ્યા કરે છે. જેમ હું અને ‘એ’ પાળી રહ્યા છીએ એકબીજાને અપાયેલું વચન! જેલની બહાર નીકળશું કે તરત જ અમે વિધિવત્ લગ્ન કરીશું - ઓફિશિયલ લગ્ન. એ પછી અમને મળતાં કોઈ નહીં રોકી શકે! અત્યારે હું એને મળી નથી શકતી. ક્યારેક જોઈ લઉં છું, રક્ષાબંધન કે એવા બીજા પ્રસંગોએ - જ્યારે મહિલા અને પુરુષ જેલના કેદીઓને ભેગા કરવામાં આવે છે અથવા અદાલતમાં, જ્યારે અમારા કેસની સુનવાઈ હોય ત્યારે... આ જેલમાં મારી સાથે ‘એ’ પણ છે. અમે એક જ જેલમાં, એક જ દીવાલની આરપાર રહીએ છીએ એ વિચાર મને જીવતાં શીખવે છે. અમે હજી પણ એકબીજાને એટલો જ પ્રેમ કરીએ છીએ. મળી નથી શક્તાં - પણ જિંદગીની લડાઈમાં એકબીજાનો હાથ નથી છોડ્યો અમે. પાછું વળીને જોઉં છું તો લાગે છે કે હજી ગઈ કાલની જ વાત છે. હું એને મળી ત્યારે અમે કેટલા ઇનોસન્ટ, કેટલા સહજ અને કેટલા સિમ્પલ હતા. જિંદગી પાસેથી અમને કંઈ બહુ જોઇતું નહોતું... એનું નામ પ્રમોદ છે. અમારો માળો અત્યારે વિખરાયેલો છે, પણ હું એક-એક કરીને સળીઓ સમેટ્યાં કરું છું. એ સળીઓ મારી કવિતાઓ છે જેમાં હું લખું છું... સુબહ લિખતી હું, શામ લિખતી હું, ઇસ ચાર દીવારી મેં બૈઠી બસ, તેરા નામ લિખતી હૂં... ઇન ફાસલોં મેં જો ગમ કી જુદાઈ હૈ ઉસી કો હર બાર લિખતી હૂં યે મેરે શબ્દ નહીં, દિલ કી આવાજ હૈં ખ્વાહિશ જિંદા હૈ જિસે હર રાત સોચતી હૂં સુબહ કભી તો હોગી હી ઇસી આસ મેં જીતી હૂં સુબહ લિખતી હું, શામ લિખતી હું, ઇસ ચાર દીવારી મેં બૈઠી બસ, તેરા નામ લિખતી હૂં... ખરેખર ! હું પ્રમોદનું નામ મારા રૂમની દીવાલો પર લખ્યા કરું છું ઈશ્ર્વરનું નામ લખીએ એમ! મારા બેરેકની દીવાલો પ્રમોદ... પ્રમોદ... પ્રમોદથી ભરાઈ ગઈ છે. મને એવું લાગે છે કે જાણે હું એને માટે જ જન્મી છું. બુંદેલખંડમાં મારો જન્મ. બે ભાઈ અને બે બહેન. એમાં સૌથી મોટી હું. સમય વીતતો ગયો અને મારા માથા પર પરિવારની જવાબદારી આવતી ગઈ. મને જવાબદારી સામે કોઈ વાંધો જ નહોતો. મારા પિતા બ્રિટિશ ઇન્ડિયા કોર્પોરેશનમાં કામ કરતા હતા. મેં મારા પિતાને કહેલું, "બાબુજી, હું તમારો દીકરો જ છું. તમારા દીકરા મોટા થઈને કમાતા થાય ત્યાં સુધી મને જ તમારો દીકરો માનજો. ને બાબુજી મને દીકરો જ માનતા. કોઈની સામે ખભો થાબડીને કહેતા, "મેરા તો બડા બેટા યહી હૈ! ગ્રેજ્યુએટ થઈને તરત જ મને ‘અમર ઉજાલા’ અખબારમાં નોકરી મળી ગઈ. ઘરના સૌ ખુશ થઈ ગયા. એ પછી મેં એચડીએફસીમાં નોકરી માટે એપ્લિકેશન કરી. એચડીએફસીમાં પણ મને આસાનીથી નોકરી મળી ગઈ. મારા પિતા રિટાયર્ડ થયા. મારા ઘરના લોકોની જવાબદારીને કારણે હું લગ્ન કરી શકું એમ નહોતી એટલે પ્રમોદની સાથે મેં મંદિરમાં લગ્ન કરી લીધાં. લગ્ન વિના સંબંધ રાખવાના મારા સંસ્કાર નથી, એટલે પ્રમોદની સાથે અમે મંદિરમાં પરણ્યા તો ખરા, પણ લગ્ન રજિસ્ટર્ડ કરી ન શક્યા. કહેવાય છે ને, કુંડળીમાં સુખ ન હોય તો માણસને ગમે તેટલું મળે એ ભોગવી નથી શક્તો. મારી બાબતમાં પણ કદાચ આવું જ છે. હું મારા સુખને મેળવવા માટે તરફડિયા મારતી રહી, પરંતુ એ તરફડિયા મારી કુંડળીનો ભાગ હતા - જેની મને ખબર પડી જ નહીં. પ્રમોદની સાથે અમે સારી જિંદગી જીવવાનાં સપનામાં એક ભૂલ કરી. મને આજે પણ ખબર નથી કે એને ભૂલ કહેવાય કે ગુનો - પણ, જે થવાનું હતું તે થઈ ચૂક્યું. આ દુનિયાનો દરેક માણસ ખોટું કામ તો કરતો જ હોય છે, પણ જે પકડાય છે એને સમાજ અને કાયદો ગુનેગાર ગણે છે. હું પણ પકડાઈ ને મારી સાથે પ્રમોદ પણ... બહુ સ્વાભાવિક છે કે, જે નાનકડા ગુના કરીને પકડાય છે એની સજા બહુ મોટી હોય છે! દુનિયાની દરેક સ્ત્રી ક્યારેક ને ક્યારેક એવા સમયખંડમાંથી પસાર થાય છે, જ્યારે એણે પોતાના મૌન અને શબ્દોની વચ્ચે એકની પસંદગી કરવાની હોય છે. અદાલતો સરક્યા કરે છે, સત્તા વિચાર્યા કરે છે, સંસ્થાઓ દાવા કરે છે, પણ એ બધાની વચ્ચે મન સપનાં જોવાનું છોડતું નથી. શર્મ અને ધર્મની વચ્ચે પીસાતી સ્ત્રીઓ હાથ ખોલીને - મન ઉઘાડીને જીવવા માગે છે, પણ એ એનો ગુનો ગણાય છે. એની હિંમત એની ભૂલ છે, એની ઝંખના એનો અપરાધ... એની ઇચ્છાઓ એની દુશ્મન છે અને એની માગણી માટે નિશ્ર્ચિત સજાઓ છે! જગતની દરેક સ્ત્રી એક વાક્ય પોતાના હૃદયમાં કોતરીને જીવે છે, ‘હું હતી, છું ને રહીશ...’ આ વાક્ય એ પોતાના શરીરમાંથી જાંઘ ફાડીને જન્મ લેતી પોતાની દીકરીની હથેળીમાં લખી આપે છે, પછીની પેઢી... એના પછીની અને એના પછીની પેઢી પણ પોતાની કુંડળીમાં આ વાક્ય લખાવીને જન્મ લે છે. અહીંના દરેક દિવસો એક જેવા છે. ગઈ કાલ, આજ અને આવતી કાલમાં કોઈ ફેર નથી. સમયની ગતિ મંથર છે. શ્ર્વાસ એક સરખી ગતિએ ચાલે છે અને હૃદય નિષ્ઠુર થઈને ધબક્યા કરે છે. અમારા નામ નથી અહીં, નંબર છે. અમે પોતે પણ અમારા નામ ભૂલી જઈએ એટલી વાર અમારા નંબરથી અમને બોલાવવામાં આવે છે. સ્ત્રીના મનને વાંચવાની આવડત કદાચ બીજી સ્ત્રી સિવાય કોઈ પાસે નથી. મારી સાથે અહીં બીજી કેટલીય સ્ત્રીઓ છે. આંસુમાં છાતીનો ટુકડો ઝબોળીને લખાતી આ લોહીભીની કવિતાઓ અમારા જીવનનું સત્ય છે, જ્યાં સુધી જેલ જીવશે ત્યાં સુધી ગુના જીવશે... આપણો દેશ ગુનેગારને સજા કરે છે - પણ સજા એના પરિવારને, એની સારાઇને, એના હૃદયમાં રહેલી માણસાઈને પણ થાય છે એ વાત જો કદાચ આ સમાજ, આ દેશ અને આ કાયદો સમજી શકે તો જેલમાં વધતા જતા ‘નંબર’ની સંખ્યા કદાચ ઘટાડી શકાય. રહને દો મુઝે ઇન પનાહોં મેં શિકવા નહીં ક્સિી સે અપને કર્મોં કી મૈં ખુદ હું અપની ગલતિયોં કી શિકાયત બતાને કો નહીં રુઠી જિંદગી મુઝસે તુઝે પાકર બસ ઠહર ગયી હૂં મૈં તેરે પ્યાર કો પાને કો... ----------------- ફૂટનોટ આ સત્યકથા છે. સીમા રઘુવંશી હજુ તિહાડ જેલમાં છે. આ બંને કવિતાઓ સીમા રઘુવંશીએ લખેલી છે. એ મહિલા કેદીઓને ભણાવવાનું, એમની અરજીઓ લખવાનું અને એમના પરિવારને પત્રો લખવાનું કામ કરે છે.