સેલ કેટલું સસ્તું, કેટલું છેતરામણું?

શ્રીલેખા યાજ્ઞિક

તહેવારો શરૂ થાય એટલે સૌથી આનંદિત મહિલાઓ જોવા મળે. હવે વિવિધ જાતના સેલની મોસમ શરૂ થયેલી જોવા મળશે. અખબાર હોય કે હોર્ડિંગ જ્યાં જોઈએ ત્યાં સેલની જાહેરાતો જોવા મળતી હોય છે. આ સેલની લોભામણી ઓફરો કેટલી ફાયદાકારક હોય છે, તે આપણે જોઈએ. હાલમાં એક બહેન સાડીના ‘અપ ટુ ૫૦ ટકા ’ સેલમાં પહોંચી ગયા. તેમનું માનવું હતું કે ઘરમાં લગ્નપ્રસંગ આવે છે, તો આપવા લેવાની બને તેટલી વધુ સાડીઓ ખરીદી લઉં. સેલમાં ગયા ત્યારે ખબર પડી જે સાડી તેમને ગમતી હતી તે ખોલીને જોઈ શકાય, પણ ઘરે જઈને ગમે નહીં તો બદલી ના શકાય. દુકાનમાં સાડીઓની વેરાયટી અને સ્ટોરનું ડેકોરેશન જોઈને તેઓ એટલા અંજાઈ ગયા કે જાણે બીજા કરતાં પહેલાં ખરીદી લેવાની ચિંતામાં સાડીની વધુ પડતી ખરીદી કરી લીધી. ભીડમાં ફટાફટ જોઈને ખરીદેલી સાડીઓ ઘરે આવીને જોઈ તો અમુક સાડીમાં ક્યાંક પ્રિન્ટમાં ખામી જોવા મળી. સાડી બદલાવવાની ચિંતામાં આખી રાત ઊંઘ આવી નહીં. સવારે ઘરનું કામ પતાવીને તેઓ સાડી બદલાવવા પહોંચી ગયા. દુકાનમાલિકે તે બદલી આપવાની સાફ ના પાડી. હવે ઘરના પ્રસંગમાં સગાને આવી ખામીવાળી સાડી તો અપાય નહીં. તેથી મન મનાવીને પણ સાડીઓ રાખવી પડી. કોઈપણ મૉલમાં જાવ તો દરેક શૉપમાં કંઈ ને કંઈ આઈટમ સેલમાં અચૂક જોવા મળશે. સસ્તી મળતી હોવાથી સામાન્ય માનસિક્તા એવી જોવા મળે છે કે વધુ ખરીદી કરવા મન લલચાઈ જતું હોય છે. તેમ કરતાં ઘરમાં એક ઉપર એક ફ્રીનો ભરાવો થઈ જાય છે. ક્યારેક તો ઘરમાં પડી પડી વસ્તુઓ બગડી જતી હોય તેવો અનુભવ આપણે બધાએ ક્યારેક ને ક્યારેક ર્ક્યો જ હોય છે. મોટે ભાગે આ ખરીદી ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા કરવામાં આવી હોય છે.

લાંબુંલચક બીલ ચૂકવવાની પણ તૈયારી રાખવી પડતી હોય છે. ક્રેડિટકાર્ડની ચુકવણીની રેટ રેસમાં વ્યક્તિ અજાણતાં જ ફસાઈ જતી જોવા મળે છે. બીલ ચુકવવાની તારીખો અને લટકામાં વ્યાજ ચૂકવવાની ચિંતામાં તેની રાતોની ઊંઘ હરામ થઈ જતી હોય છે. સરવાળે

સસ્તી વસ્તુ ખરીદવાની પળોજણમાં વધુ જ કિંમત ચૂકવાઈ જતી

હોય છે.

તે જ પ્રમાણે એક ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોરમાં કાચના ગ્લાસ માનવામાં ના આવે તેટલી ઓછી કિંમતે મળતા હતા. આકર્ષક એટલા કે ખરીદવાનું મન રોકી શકાય તેમ ના હોવાથી ત્રણ ડઝન કાચના ગ્લાસ ખરીદી લીધા. મુંબઈમાં આમ પણ લોકોના ઘર નાના જોવા મળતા હોય છે. કાચની વસ્તુઓને સંભાળીને રાખવાની કડાકૂટ, વળી તૂટી જાય તો રૂપિયાનો વેડફાટ અને ઉપયોગ ર્ક્યા પહેલાં જ વસ્તુ તૂટી જાય ત્યારે અફસોસ ઘણી વખત મનદુ:ખનું પણ કારણ બનતું જોવા મળે છે. તેથી જ સેલમાંથી કે ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોરમાંથી ખરીદી કરવા જવાનું વિચારો ત્યારે ઘરેથી જ એક લિસ્ટ બનાવીને લઈ જવું જોઈએ. જરૂરી વસ્તુની ખરીદી કરતી વખતે ખાવાપીવાની વસ્તુ જોતા હો તો તેની ઉપર લખાયેલી એક્સપાયરી ડેટ અચૂક તપાસી લેવી. કપડાંની ખરીદી બને ત્યાં સુધી બરાબર તપાસ્યા બાદ કરવાથી પાછળથી પસ્તાવાનો સમય આવતો નથી. દુકાનદાર માલ વેચીને નફો કમાવવા માટે જ દુકાન ચલાવતો હોય છે. તે વાતને ધ્યાનમાં રાખીને મન પરનો કાબૂ ખરીદી કરતી વખતે રાખવો અગત્યનો છે. આજુબાજુમાં ખરીદી કરતી વ્યક્તિઓ પોતાની ટ્રોલીમાં વધુ પડતો સામાન લેતી જોવા મળે એટલે તેનાથી આકર્ષાવું જોઈએ નહીં. બીજાની ઉપર સારી છાપ પડે તે માટે કેટલાક યુવા કપલ ખરીદી ભરપૂર કરતા જોવા મળે છે. જ્યારે પૈસા ચૂકવવા લાઈનમાં ઊભા રહેવાનો સમય આવે ત્યારે ત્યાં રાખેલી બાસ્કેટમાં અડધાથી પણ ઉપરનો સામાન તેઓ કાઢી નાખતા હોય છે. જે નજરે જોયેલું છે. વળી તેઓ આ કૃત્ય કરીને એકબીજા સામે હસતા જોવા મળ્યા હતા. તેથી આવા સ્ટોરમાં જાવ ત્યારે બીજાને ખરીદી કરતા જોઈને વધુ પડતો સામાન કે કપડાં ખરીદવાની ભૂલ કરવી જોઈએ નહીં. હવે આમ પણ ગ્રાહકોને આકર્ષવા વિવિધ પ્રકારના સેલ અને ડિસ્કાઉન્ટ વારંવાર આવતા જ હોય છે. સામાન્ય રીતે એવું પણ જોવા મળતું હોય છે કે જ્યારે તમે સેલમાંથી માલ ખરીદ્યો હોય તેની ઊંચી કિંમત ચૂકવી હોય. થોડા સમયને અંતરે બીજું જમ્બો સેલ આવે . જેમાં પહેલાં ખરીદેલ માલ કરતાં પણ વધુ સસ્તા દરે સામાન વેચવા મૂક્યો હોય તેવું પણ બને.

ન્યુરો ઈકોનોમિક્સ એક્સપર્ટના મત મુજબ માનવીનું મગજ એક એવી માનસિકતા ધરાવે છે કે ‘એટલું ખર્ચો કે જ્યાં સુધી તમે ખરીદી ર્ક્યાનો સંતોષ મેળવો નહીં’.

‘ફ્રી- મફત’ વસ્તુ મેળવવાનું મન મજબૂત મનોબળવાળી વ્યક્તિ પણ રોકી શકતી નથી. ઈન્ટરનેટ દ્વારા શોપિંગ કરવાની ઘેલછા આજકાલ વધી ગઈ છે. યુવાનો ફ્રિ શિપીંગનો લાભ ઉઠાવવા ફોટો જોઈને વસ્તુઓની લલચામણી ઓફરોની ખરીદી કરતા હોય છે. જેમાં વસ્તુઓની ગુણવત્તામાં તેમણે બાંધછોડ કરવી પડતી હોય છે. વસ્તુઓની કિંમતમાં ૧૫૦ની સરખામણીએ ૧૯૯ની કિંમત ગ્રાહકોને વધુ આકર્ષે છે. તેમાં પણ ખાસ કરીને યુવતીઓના કપડાં અને એક્સેસરીઝની કિંમત માટે આ કીમિયો વધારે કારગત નીવડ્યો છે. તેથી જ ૯૯ ગિફ્ટ શૉપનો વિચાર ભારતમાં સફળ થયો છે. મૉલમાં ૯૫૦ની કિંમત કરતાં ૯૯૯ માં વેચાતી વસ્તુનો ઉપાડ ૨૪ ટકા જેટલો વધુ જોવા મળે છે. હજારથી ઓછી કિંમત છે તેમ સમજીને ગ્રાહક ચપોચપ ઉપાડીને બાસ્કેટમાં લઈ લે છે.

કાઉન્ટર પર બીલ ચૂકવતી વખતે પાંચ જ આઈટમનાં પાંચ હજાર ચૂકવવાના હોય તે ભારે પડી જાય છે. દુકાનદાર સેલ ત્યારેજ રાખે છે જ્યારે તેની પાસે જુના માલનો ભરાવો વધી ગયો હોય. તેની ઉપર તેને નફો કમાવો હોય. દરેક ક્ષેત્રમાં હોય છે તેવી નીતિ, ભાવને વધારીને ઓછા કરવામાં આવે તેવું પણ બનતું હોય છે. ક્યારેક બ્રાન્ડેડ કપડાં સેલમાં સસ્તા મળી જતાં હોય છે.

જે આર ડી ટાટાનું માનવું હતું કે ‘સાધારણ લોકોની જિંદગી અને તેમની જરૂરિયાતોને સમજી તે મુજબનું પગલું દરેક ક્ષેત્ર ભરે તો ગરીબી સંગઠિત બનીને દૂર થઈ શકે.’ સામાન્ય આવક ધરાવતી વ્યક્તિને પણ તેની જરૂરિયાત મુજબની વસ્તુ સેલમાંથી સસ્તામાં મળી રહે ત્યારે જ મોટાં સેલ સફળ થયાં કહેવાય!